Niet iedere vraag over mentale gezondheid vraagt om behandeling. Soms helpt het al als iemand ergens binnen kan lopen, een luisterend oor vindt, ervaringen deelt en weer mee kan doen. Daarvoor zijn Laagdrempelige Steunpunten bedoeld: plekken voor herstel, zelfregie en verbinding. Daarmee zijn ze een belangrijke schakel in de beweging van zorg naar gezondheid en welzijn.
Dit artikel maakt deel uit van een reeks over de basisfunctionaliteiten uit het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA): wat ze zijn, wat ze betekenen voor de dagelijkse praktijk van zorg en sociaal domein en welke goede voorbeelden er al zijn in de regio.
In deze bijdrage staat Laagdrempelige Steunpunten (LSP’s) centraal: van landelijke handreiking naar regionale samenwerking en praktische toepassing. De samenhang tussen alle akkoorden lees je hier.
Herstel begint meestal niet in de spreekkamer
Mensen met psychische of sociaal-emotionele kwetsbaarheden hebben niet altijd éérst professionele zorg nodig. Vaak gaat het om ontmoeting, herkenning, betekenisvolle activiteiten en het hervinden van regie.
Een LSP is een vrij toegankelijke plek waar mensen zonder verwijzing of indicatie terechtkunnen voor ontmoeting, herstel, ontwikkeling en ondersteuning door ervaringsdeskundigen. Het is er voor iedereen, en in het bijzonder voor mensen met ernstige of langdurige psychische kwetsbaarheid en hun naasten.
De kracht zit in gelijkwaardigheid: mensen ontmoeten elkaar niet als cliënt en hulpverlener, maar als mens. Ervaringsdeskundigen spelen daarin een centrale rol.
LSP als basisfuncionaliteit vóór en dóór mensen met psychische kwetsbaarheid
In het Integraal Zorgakkoord (IZA) en het AZWA zijn LSP’s benoemd als basisfunctionaliteit: een landelijk afgesproken bouwsteen op het snijvlak van zorg en sociaal domein. De recent verschenen Handreiking Laagdrempelige steunpunten EPA helpt regio’s en gemeenten om deze voorziening verder vorm te geven.
De LSP’s zijn Zelfregie- en Herstelorganisaties (ZHO’s), die vóór en dóór mensen met psychische of psychosociale kwetsbaarheden worden geleid. Vanuit ervaringsdeskundigheid bieden zij ontmoeting, herstelactiviteiten, trainingen en een plek waar mensen zonder verwijzing of wachtlijst terechtkunnen.
Een laagdrempelig steunpunt is veel meer dan een ontmoetingsplek
Een LSP vormt een belangrijke basis voor mentale gezondheid in de dagelijkse praktijk. Het biedt niet alleen een plek voor ontmoeting, maar helpt mensen ook om weer grip te krijgen, hun netwerk te versterken en passende ondersteuning te vinden. Dat werkt alleen als professionals in zorg, welzijn en het sociaal domein elkaar kennen, weten wat er in de regio beschikbaar is en samen durven doen wat werkt.
Werk je aan mentale gezondheid in Gelderse Vallei of Rivierenland? Kom dan naar het Avondcongres Mentale gezondheid: doen wat werkt! op 23 november.
Hier krijg je praktische voorbeelden, inspirerende praktijkverhalen en concrete handvatten waarmee je morgen zelf aan de slag kunt. Geen praatcongres, maar een bijeenkomst waarin professionals leren van wat werkt in de praktijk en zelf aan de slag gaan!
Wat biedt een laagdrempelig steunpunt?
Landelijk zijn vier onderdelen benoemd die samen een volwaardig laagdrempelig steunpunt vormen:
- Inloop en ontmoeting: een plek waar mensen zonder drempels kunnen binnenlopen.
- Door-en-voor activiteiten: activiteiten die worden georganiseerd door en voor bezoekers.
- Herstelaanbod: trainingen, herstelgroepen en methodische zelfhulp.
- Een groeivijver: ruimte voor mensen om zich verder te ontwikkelen, verantwoordelijkheid te nemen en eventueel zelf ervaringsdeskundige te worden.
Juist deze combinatie maakt dat een LSP meer is dan een ontmoetingsplek: het ondersteunt herstel, participatie en persoonlijke ontwikkeling.
Wat verandert er voor huisartsen, ggz en het sociaal domein?
Met het AZWA zetten partijen in op een sterkere verbinding tussen zorg, welzijn en sociaal domein. LSP’s moeten daarbij regionaal dekkend beschikbaar komen. Daarmee dragen LSP’s bij aan herstel en zelfregie, vroegsignalering en passende ondersteuning vóór escalatie en het verminderen van druk op huisartsenzorg en gespecialiseerde ggz.
Voor professionals is het idee achter LSP’s niet nieuw. Wel worden deze voorzieningen steeds nadrukkelijker onderdeel van de regionale infrastructuur voor mentale gezondheid. Dat vraagt om samenwerking tussen huisartsen, praktijkondersteuners ggz, ggz-organisaties, gemeenten, welzijnspartijen en ervaringsdeskundigen: niet vanuit afzonderlijke systemen, maar als gezamenlijk netwerk rond de inwoner.
Wat is de samenhang tussen het Mentaal Gezondheidsnetwerk, het Verkennend Gesprek, Sociaal Verwijzen en LSP?
Het Mentaal Gezondheidsnetwerk (MGN) is de regionale samenwerking waarin zorg, welzijn en het sociaal domein deze onderdelen met elkaar verbinden. Het is de paraplu waaronder het Verkennend Gesprek, Sociaal Verwijzen en LSP samen komen: het zijn verschillende initiatieven die elkaar in de praktijk versterken.
Het Verkennend Gesprek en Sociaal Verwijzen zijn routes naar passende hulp. In een Verkennend Gesprek onderzoekt een inwoner samen met professionals en een ervaringsdekundige wat er werkelijk speelt en wat kan helpen: zorg, ondersteuning in het sociaal domein of een combinatie daarvan. Sociaal Verwijzen zorgt vervolgens voor een warme verbinding naar passend aanbod buiten de zorg, bijvoorbeeld een welzijnsactiviteit, lotgenotengroep of laagdrempelig steunpunt.
Laagdrempelige steunpunten vormen binnen dit geheel een belangrijke plek voor herstel en ondersteuning. De handreiking beschrijft daarom expliciet dat LSP’s onderdeel zijn van het MGN.
Een inwoner kan bijvoorbeeld via een huisarts, welzijnsorganisatie of Verkennend Gesprek gewezen worden op een steunpunt. Andersom kunnen signalen vanuit een steunpunt bijdragen aan passende ondersteuning elders in het netwerk.
Zo hangt het in de praktijk samen: iemand meldt zich bij de huisarts met stress, somberheid en problemen thuis. In het Verkennend Gesprek blijkt dat behandeling niet de enige of eerste oplossing is. Via Sociaal Verwijzen wordt diegene persoonlijk in contact gebracht met een LSP. Daar kan de inwoner werken aan herstel en sociale verbinding. Als meer of andere ondersteuning nodig is, schakelt het steunpunt met partners in het MGN. Zo ontstaat één samenhangende route in plaats van losse loketten.
Gelderse Vallei laat zien hoe een LSP eruit kan zien
In de Gelderse Vallei zijn binnen het MGN meerdere laagdrempelige steunpunten actief, waaronder Skadi in Wageningen en De Ruimte in Ede.
De eerste monitoring door de initiatiefnemers laat zien dat bezoekers zich welkom en gezien voelen en minder alleen staan in hun herstelproces. Ook weten huisartsen, praktijkondersteuners ggz, welzijnsorganisaties en ggz-partners de steunpunten steeds beter te vinden.
Dat is waar het AZWA op inzet: geen losse voorziening, maar een regionaal netwerk waarin inwoners op meerdere plekken passende ondersteuning vinden.
Wat levert het LSP op?
Voor inwoners betekent deze basisvoorziening meer regie, sociale verbinding, herkenning en steun. Voor professionals biedt het extra mogelijkheden om passende ondersteuning te organiseren, medicalisering te voorkomen en formele zorg te verbinden met de sociale basis. Voor de regio draagt het bij aan een duurzamer zorgsysteem waarin ondersteuning eerder, dichterbij en meer in samenhang wordt georganiseerd.
De rol van Mura: van werkagenda naar werkende praktijk
Het echte werk gebeurt in de praktijk in de regio. Als ROS ondersteunt Mura bij het ontwikkelen van mentale gezondheidsnetwerken, het versterken van samenwerking tussen zorg en sociaal domein en het vertalen van landelijke afspraken naar de praktijk.
Dat doen we door:
- Partijen bij elkaar te brengen en regionale afspraken te helpen maken.
- Ontwikkelingen zoals LSP’s, Sociaal Verwijzen en Verkennende Gesprekken op te starten, te versnellen en met elkaar te verbinden.
- Kennis uit verschillende regio’s te delen.
- De stap van beleid naar uitvoering te begeleiden.
Want een laagdrempelig steunpunt is pas echt succesvol als inwoners én professionals het weten te vinden.
Wat vraagt dat van jou?
Deze tips helpen je om de inwoner met mentale klachten verder te helpen:
- Weet welke herstelinitiatieven en laagdrempelige steunpunten er in jouw regio zijn.
- Kijk verder dan zorg alleen en verken ook herstel, ontmoeting en ondersteuning.
- Blijf nieuwsgierig naar wat iemand nodig heeft om verder te kunnen.
- Werk samen met partners in zorg, welzijn en sociaal domein om passende ondersteuning toegankelijk te maken.
Meer weten over Laagdrempelige Steunpunten, het Mentaal Gezondheidsnetwerk of de regionale uitwerking van de AZWA-basisfunctionaliteiten? Neem contact op met Suzan Buitenhuis. We denken graag mee over de volgende stap in jouw regio!
Lees meer over de samenhang tussen alle akkoorden in ons artikel Van akkoorden naar praktijk: wat betekenen IZA, AZWA en alles eromheen voor jouw werk?.
