Niet ieder kind krijgt dezelfde start. Juist in de eerste 1000 dagen kunnen factoren als stress, schulden, gezondheidsproblemen of een gebrek aan steun grote invloed hebben op gezondheid en ontwikkeling. Daarom staat Kansrijke Start centraal in het leefgebied Kansrijk Opgroeien binnen het AZWA: als fundament voor tijdige ondersteuning, samenwerking en gelijke kansen.
Dit artikel maakt deel uit van een reeks over de basisfunctionaliteiten uit het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA): wat ze zijn, wat ze betekenen voor de dagelijkse praktijk van zorg en sociaal domein en welke goede voorbeelden er al zijn in de regio.
In deze bijdrage staat Kansrijke Start centraal: van een tijdelijk programma naar een structurele aanpak met bijbehorende basisfunctionaliteiten. De samenhang tussen alle akkoorden lees je hier.
Waarom een Kansrijke Start verschil maakt
De eerste 1000 dagen, van de periode voor de bevruchting tot het kind twee jaar is, zijn cruciaal voor gezondheid, ontwikkeling en kansen op latere leeftijd. Problemen die in deze periode ontstaan kunnen vaak een leven lang doorwerken. De landelijke monitor Kansrijke Start laat zien dat nog steeds 6,5% van de kinderen wordt geboren in een gezin met meerdere kwetsbaarheden. Daarnaast ervaart 33% van de moeders na de geboorte klachten zoals stress, angst of depressie en neemt overgewicht onder jonge kinderen toe. Deze ontwikkelingen benadrukken dat investeren in de eerste levensjaren niet alleen wenselijk, maar noodzakelijk is.
Voor gezinnen betekent Kansrijke Start tijdige ondersteuning wanneer dat nodig is. Voor professionals betekent het beter samenwerken over domeinen heen. Voor gemeenten biedt het een kans om gezondheidsverschillen terug te dringen en preventie dichtbij inwoners vorm te geven.
Kansrijke Start gaat daarbij niet alleen over het voorkomen van problemen, maar ook over het versterken van wat gezinnen helpt om gezond en veerkrachtig op te groeien. Denk aan een sterke sociale en pedagogische basis, mentale gezondheid van ouders, informele steun vanuit de omgeving en het tijdig bieden van passende ondersteuning wanneer dit nodig is. Juist deze beschermende factoren vormen het fundament voor gezond en kansrijk opgroeien.
Wat verandert er in de praktijk?
Kansrijke Start bestaat al langer, en met succes. Wat verandert er nu het een basisfunctionaliteit in het AZWA is? In de praktijk ligt de opgave vooral in het duurzaam en samenhangend organiseren van de bestaande samenwerking rondom (toekomstige) gezinnen. Lokale coalities blijven een belangrijke plek waar partners elkaar vinden, knelpunten signaleren en afspraken maken die aansluiten bij de lokale situatie.
Tegelijkertijd worden op regionaal niveau afspraken gemaakt over wat gemeenten en partners gezamenlijk organiseren. Zo ontstaat er meer samenhang, terwijl ruimte blijft voor lokaal maatwerk. De structurele aanpak zet in op alle fasen van de eerste 1000 dagen: voor, tijdens de zwangerschap en na de geboorte. Binnen die brede aanpak wordt nadrukkelijk ingezet op:
- mentale gezondheid van ouders;
- opvoedondersteuning;
- taalontwikkeling;
- rookvrij opgroeien;
- gezonde leefstijl;
- het versterken van de sociale en pedagogische basis.
Daarnaast krijgt vroegsignalering een prominente plek. Professionals worden ondersteund om niet alleen risico’s te herkennen, maar ook sensitief het gesprek aan te gaan, passende ondersteuning te organiseren en de terugkoppeling tussen organisaties te verbeteren.
Praktijkvoorbeeld Gelderse Vallei: regionale doorontwikkeling van het MDO
Het multidisciplinair overleg (MDO) Kansrijke Start helpt professionals om vroegtijdig samen te werken rond gezinnen die extra ondersteuning kunnen gebruiken. Vanuit de regionale samenwerking is deze werkwijze inmiddels in alle gemeenten van de Vitale Gelderse Vallei beschikbaar. De volgende stap ligt in verdere doorontwikkeling, bijvoorbeeld door ervaringen en resultaten gezamenlijk te monitoren, de samenwerking met ziekenhuizen te versterken en ouders actief deel te laten nemen aan het overleg. Want de beste ondersteuning ontstaat als er niet óver, maar mét ouders wordt gesproken.
Binnen het AZWA zijn ook ‘Nu Niet Zwanger’ en de ‘Integrale Gezinspoli’ als basisfunctionaliteiten opgenomen, beide als onderdeel van Kansrijke Start. Nu Niet Zwanger richt zich op mensen in kwetsbare omstandigheden die regie willen nemen over hun kinderwens. De Integrale Gezinspoli organiseert samenhangende ondersteuning voor gezinnen waarin problematiek van ouder en kind met elkaar verweven is.
Lokaal en regionaal: wie doet wat?
Regionale samenwerking is in het AZWA een duidelijkere opdracht. Veel vraagstukken rondom gezond opgroeien stoppen immers niet bij gemeentegrenzen.
Gemeenten blijven verantwoordelijk voor de lokale uitvoering en het organiseren van samenwerking dichtbij gezinnen. Juist lokaal worden (toekomstige) gezinnen bereikt, kennen professionals elkaar en kan worden aangesloten bij wat inwoners nodig hebben. Lokale coalities blijven daarom het fundament van Kansrijke Start.
Lokaal Voorbeeld: Coalitie Veenendaal
De lokale coalitie Kansrijke Start in Veenendaal laat zien hoe structurele samenwerking tussen gemeente, geboortezorg, jeugdgezondheidszorg, welzijn en het sociaal domein leidt tot betere ondersteuning van gezinnen en minder inzet van zwaardere zorg. Door professionals uit verschillende domeinen met elkaar te verbinden, worden signalen eerder opgepakt, is verwijzing sneller geregeld en krijgen gezinnen tijdig passende hulp. Mura ondersteunde de coalitie bij het opzetten van de samenwerking, het ontwikkelen van zorgpaden en het borgen van afspraken. Lees er meer over in deze case
Op regionaal niveau worden afspraken gemaakt over de samenhang tussen gemeenten en partners die over gemeentegrenzen heen werken, zoals zorgverzekeraars, Verloskundige Samenwerkingsverbanden (VSV’s), GGD’en, ziekenhuizen en welzijnsorganisaties. De regionale preventie-infrastructuur en de AZWA-werkagenda bieden hiervoor het kader. Daarin kan worden afgesproken wat regionaal wordt georganiseerd, bijvoorbeeld kennisdeling, monitoring, scholing en samenwerkings- of ondersteuningsroutes. Juist de wisselwerking tussen lokaal, regionaal en landelijk vormt volgens VWS een belangrijke succesfactor voor de komende jaren. Door deze niveaus met elkaar te verbinden ontstaat een aanpak die aansluit bij wat lokaal nodig is en tegelijkertijd profiteert van regionale samenwerking en kennisdeling.
De rol van Mura: verbinden van betrokken partijen
Ook de rol van Mura beweegt mee. Waar uitvoering en structureel onderhoud vooral bij gemeenten en partners liggen, verbinden wij vanuit lokale, regionale en landelijke netwerken kennis, praktijkervaringen en nieuwe ontwikkelingen. Daarmee kunnen we ondersteunen bij vraagstukken die vragen om samenwerking, vernieuwing of het leggen van verbindingen tussen beleid en praktijk.
Wat vraagt dat van jou als professional?
De Structurele Aanpak Kansrijke Start en het AZWA vragen niet om opnieuw te beginnen, maar om de bestaande samenwerking duurzaam te borgen, rollen te verduidelijken en beleid te vertalen naar merkbare verbeteringen voor (aanstaande) gezinnen.
De komende jaren draait het om het behouden en verder ontwikkelen van wat lokaal is opgebouwd en om een goede aansluiting op de regionale AZWA-werkagenda. Lokale coalities blijven praktijk en partners verbinden. Regionale coördinatie helpt bij vraagstukken die gemeenten en organisaties beter gezamenlijk kunnen oppakken.
Meer weten over Kansrijke Start, de basisfunctionaliteiten binnen het leefgebied Kansrijk Opgroeien of op zoek naar energie in je lokale coalitie? Neem contact op met Anneke Jansen of Noor Scheffers. We denken graag mee over de volgende stap in jouw gemeente of regio!
Lees meer over de samenhang tussen alle akkoorden in ons artikel Van akkoorden naar praktijk: wat betekenen IZA, AZWA en alles eromheen voor jouw werk?.
